TURAJ (Vështrim i shkurtër mbi historikun e tij)

Fshati Turaj ose (Fshati mes bjeshkëve), siç e quajmë ne Turjanët vendlindjen tonë, shtrihet mes pllajash në lartësinë 1506 metër mbi nivelin e detit. Ndodhet në gjerësinë gjeografike (41 gradë, 56 min,34 sek), dhe gjatësinë gjeografike(20 gradë, 33 min, 14 sek). Në lindje kufizohet me Stanet e fshatit Novosej, në perëndim me fshatin Xhaferaj, në veri me malin e Pashtrecit, dhe në jug në drejtimin e bjeshkëve të Zajës dhe të Vakëfit.Përballë fshatit shtrihet mali i Kallabakut me lartësinë 2104 metër. Si kurorë e rrethojnë masivi i pllajave nga Kallabaku deri tek Kroji i Bardhë.
    Fshati Turaj është një ndër fshatrat më të rinj të krahinës së Topojanit.Fillimisht në këto pllaja të larta u ngjitën me stane, blegtorët e shquar Topojanas (të cilët kishin deri në 20 000 krerë dele). Pas qëndrimit gjatë stinës së verës në bjeshkë, ndërsa deleti nisnin dimrit në drejtim të vendeve të ulta si Selaniku më herët, apo Durrësi dhe Myzeqeja më vonë, vetë banorët zbrisnin në Topojan dhe kalonin dimrinnë shtëpitë e tyre, pasi moti ishte më i ngrohtë poshtë në fshat. Ndërkohë, me kalimin e viteve, duke parë vështirësitë e shumta në lëvizjen e njerëzve dhe mjeteve të jetesës, filluan përpjekjet e para për qendrimin në Turaj edhe gjatë dimrit.     Ka të dhëna se fshati Turaj ka qenë i banuar shumë herët, gjë e cila vërtetohet dhe nga rrënojat që gjenden edhe sot në këtë fshat.Poshtë lagjes së“Sulës Llahit” nga Lera e Madhe e deri tek mulliri në Lenishtë duken qartë themelet e rrënojave të vjetra.Ndërsa afër mullirit shihen mirë varrezat e hershme dhe mulliri i vjetër (dëshmi kjo për ekzistencën e vendbanimeve të hershme në fshat), dhe mendohet se në këtë vendndodhje ka qenë dhe përqendrimi i banesave të fshatit.     Në lidhje me emrin e fshatit, ka dy versione më të pranueshme, i pari lidhet me një emër që vjen nga Ilirishtja e vjetër (Taure-zium), dhe i dyti lidhet me një fjalë të huazuar nga gjuha sllavo-bullgare (Turi), që përshtatur në shqip do të thotë“hidh”,ose “bjer”(kjo e interpretuar sipas shprehjes që përdornin ushtarët e regjimentit bullgar, që ndodheshin në zonën e Topojanit, gjatë kohës së pushtimit Bullgar). Me kalimin e viteve,kjo fjalë“Turi”, e përforcuar nën ndikimin sllav si pasojë e pushtimeve sllave, dhe gjithashtu edhe nën ndikimin e bashkëjetesës me komunitetin sllavisht-folës mysliman të Gorës,u institucionalizua si emri zyrtar i këtij fshati.     Sipas dëshmive,në vitin 1918, provën e parë të qëndrimit në Turaj, e ka bërë Shaqir Bajrami, vëllai i Dakës, paraardhës i fisit të Sulallarëve, mirëpo duke qenë se doli i vetëm dhe dimri ishte shumë i egër, aty nga mesi i dimrit u ngjiten të afermit e tij dhe e morën për ta zbritur përsëri në fshat poshtë, në Topojan, ndërkohë që edhe sot në këtë vendndodhje në Turaj, përmendet “Kulla e Dakës”.

Më vonë, në vitin 1928,familjet e Baftjar Selimit dhe Hamdi Shabanit qëndruan edhe gjatë dimrit në Turaj, dhe kështu këto dy shtëpi njihen si banorët e parë të përhershëm të këtij fshati. Më pas, në vitin 1931 qëndruan në Turaj edhe 12 familje të tjera, pastaj nga viti në vit shtohej numri i familjeve tëfshatit. Stanet e blegtorëve Topojanas u kthyen në shtëpi, kuptohet pa ndonjë plan rregullues, duke formuar një fshat tipik shqiptar, ndryshe nga shumë fshatra të tjerë, edhe pse shqiptar, mënyra e formësimit të të cilëve është Bullgaro-Maqedonase.

    Viti 1933 shënon zyrtarisht formimin e fshatit Turaj, kohë kur fshati ndahet në mënyre institucionale nga pleqësia e fshatitTopojan (madje sipas dëshmive, rebelimi ndaj Kryepleqësisë së fshatit Topojan ishte ajo që i bëri Turjanët të kërkojnë dhe institucionalizojnë krijimin e fshatit të tyre të ri), duke formuar Kryepleqësine e vet, me në krye Garip Abdylin, Kryeplak të pare të fshatit Turaj, e duke vazhduar më tej me drejtues të tjerë, deri ne vitin 1944 kur Kryepleqësia do të zëvendësohej me KëshillinNacionalçlirimtar, ku Kryetar i Parë i këtij Këshillit shënohet Zendullah Bajrami, duke pasqyruar kështu gjendjen e re politiko-shoqërore në vend, pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore (ku padyshim shumë prej Turjanëve kishin qenë protagonist aktivë).     Turjanët janëpasardhës të dëshmorëve Ahmet Iliazi,Kadri Shahini,Mustaf Billalli,Bajram Maliqi,Hafuz Bajrami,Shaban Islami,Mehmet Shpata dhe Qazim Bislimi, që ranë në luftë kundër shovinistëve serbë.

Konsulli Rus Jastrebov, i cili kaloi nëpër fshatrat e krahinës së Topojanit aty nga fundi i shekullit të 19-të, në librin “Stara Serbia i Albania” përmend një familje fisnike Topojanase (pasardhësit e të cilës më vonë i përkasin fshatit Turaj), Oxhakun e Iljaz Agës. Gjitheashtu ne shtepin e Sules Llahit dhe me vone te djalit te tij Dalipit u ruajt Fermani (Dekreti) i lëshuar nga Sulltan Murati III-të, në vitin 1585 me kërkesë të Kryeministrit të Perandorisë Osmane, shqiptarit Topojanas “Koxha Sinan Pasha”, i cili në mënyrë ekskluzive përjashtonte nga detyrimet Topojanin dhe fshatrat përreth.
Mbiemrat më të përdorur në fshat janë Allaraj,Miftari,Sulaj,Daci,Musaj,Ismaili,Kordhaku, Sahitaj dhe mbiemra te nje familje si Qehaja,Shpata dhe Kadria.

    Përveç banorëve që zyrtarisht i përkisnin fshatit Turaj, aktivitetin social ekonomik së bashku me Turjanet e zhvillonin dhe dy lagje të fshatit Xhaferaj, “Fanallarët” dhe “Moshallarët”, të cilët megjithëse ishin në pleqësi me fshatin Xhaferaj,pozicioni gjeografik ku ata jetonin i lidhte me shumë me fshatin Turaj.

Puna ishte e përqendruar nëdy drejtime kryesore, në blegtori dhe më pak në bujqësi. Turjanët njihen si blegtorë shumë të zotë, ata janë mbarështuesit më në zë të deles rudë, një rracë dele e njohur si “Ruda Lumjane”shumë e njohur në të gjithë vendin, ku nga vitet e fundit fshati numronte mbi 6500 dele, 700 lopë dhe rreth 200 kuaj.
Kolektivizimi i bujqësisë përmes represionit nuk bën përjashtim dhe për këtë fshat tejet malor, dhe si rezultat i tij, më 22 janar 1967 formohet kooperativa bujqësore Turaj, me Kryetar Tafë Imerin dhe Nënkryetar Arif Kadria, ndërkohe u krijuan tri brigada bujqësie (me drejtues Gani Daci, Jonuz Jaha, Ahmet Nurishi) dhe një blegtorie (me drejtues Shukri Xheviti), dhe Kryetar të Këshillit Popullor Hamza Ramadanin.

    Më 1 Marstë vitit 1946 hapet shkollae parë fillore nëfshatin Turaj, me 14 nxënës dhe mësues të parë Xhemali Izetin nga fshati Topojan, ku si godinë për shkollë u përdor shtëpia e Zaim Hazizit.Si rezultat i dimrit të egër,në vitet e para u vendos që shkolla të ishte verore, deri në shtator të vitit 1968,kur ajo u kthye në shkollë tetëvjeçare që vazhdonte normalisht gjatë gjithë vitit.     Në vitin 1976 u ndërtua shkolla e re ku punonte njëstaf pedagogjik prej 10 mësuesish dhe kishte rreth 180 nxënës, por siç ndodhte zakonisht, si rezultat i politikave të gabuara të arsimit në vend,i gjithë stafi ishte nga fshatra të tjerë, jo nga fshati Turaj.

Pati përmirësime në fushën e shëndetësisë, filluan të ndërtoheshin shtëpi të reja, filloi të funksiononte qendra e kulturës dhe kështu pati një zhvillim të jetës social-kulturore në fshat.Mirëpo, dështimet e njëpasnjëshme ekonomike të sistemit socialist të kohës, sidomos në fushën e blegtorisë, i cili prekte më tepër fshatin Turaje vështiresoj tej mase jetesën e banorëve, ku vetëm në sajë të florës së pasur me një shumëllojshmëri bimësh medicinale dhe punëve sezonale në zonat e ulëta,ata arriten tu bënin ballë vështirësive ekonomike të kohës.

    Në fundtë viteve 1980 fshati kishte pësuar rritje të madhe demografike, ku megjithë familjet që u ndanë vitet e fundit, të cilat bashkëjetonin me trungun për arsye të ndryshme, fshati arriti të kishte rreth 200 familje.

Jehona e proceseve demokratike, megjithëse u ndje me vonëse, u përqafua shumë shpejt, sa në Prill të vitit 1991 fshati Turaj ndahet kooperativë në vete, dhe për ironi të fatit Kryetar i kooperativës që po shpërbëhej ishte Imer Tafë Allaraj,djali i Kryetarit të parë të saj.Nuk zgjati as tre muaj dhe gjithëçka u shemb aq shpejt sa nuk besohej, por me një qytetari për tu admiruar Turjanët ndanë pronën që deri atëherë quhej e përbashkët dhe pa as më të voglin konflikt,çdo banore u ri-kthye në pronën e tij.
Duke punuar fort, dhe në mënyrë të pa-shembullt,banorët e Turajt, me emigrim dhe blegtori përmirësuan gjendjen ekonomike dhe filluan lëvizjen e lirë.Të edukuar me parimet e shenjta të pronës, ata u vendosën dhe vazhdojnë të konsolidohen çdo ditë e më shumë kudo që sot kanë migruar dhe jetojnë në harmoni me komunitetin vendas, në rrethinat e Tiranës,kryesisht Farkë,Sauk,Q.Studenti,Breg Lume dhe Paskuqan,etj.
Në harkun e pesë viteve, fshati ngeli me më pak se 20 shtëpi.Turjanët nuk e harrojnë vendlindjen e tyre, dhe një pjesë shumë e madhe shkojnë për pushime, ndërsa një pjesë për të mbledhur bimë medicinale,apo për të bërë ndonjë punë tjetër në ndihmë të ekonomisë familjare.

    Një numër shumë i madh intelektualësh të të gjitha fushave, të lindur ose/dhe me origjinë nga fshati Turaj, sot japin kontributin e tyre kudo ku ndodhen në Shqipëri dhe jashtë saj, duke qenë krenar për të parët e tyre, dhe duke mos harruar për asnjëçast vlerat, parimet, dhe traditat e fshatit të tyre të origjinës.