GORA NË RAJONIN E KUKËSIT (Studim monografik)
Lexuar 4758 here
nga MSc: Alfred NelaHyrje
Në pjesën lindore të Lumës, shtrihet krahina etnografike e Gorës e cila përfshihet
administrativisht në rrethin e Kukësit. Rajoni i Gorës në veri dhe perëndim kufizohet mekrahinën e Lumës, në lindje me krahinën e Opojës dhe në jug me krahinan e Tetovës dhe
Gostivarit. Ajo shtrihet midis maleve të Sharrit, Kallabakut, Gjallicës, Koritnikut dhe Pikëllimës.
Zona e Gorës në vitin 1992, administrativisht është pjesë e komunës së Shishtavecit dhe
komunës së Zapodit. Gjurmë të popullimit të Gorës, evidentohen gjatë periudhës së mesjetës e në vazhdim. Mund të identifikohet me termin gjeo-etnik të kohës antikitetit “Iliria e shkretuar” të
cilën e përmendin autorët latin Polibi e Tit Livi. Banimi i një pjese të fshatrave të Gorës dëshmohet që në gjysmën e dytë të shek XII, kohë e sundimit të prenadorit bizantin Mihal
Komnenit (1140 – 1180). Që nga viti 1348, e gjejmë të dokumentuar së pari, dhe në vazhdim në vitin (1452, 1530, 1591, 1689, 1709, 1848), e deri në ditët tona, ku kjo krahinë shfaqet me emrin e pandryshuar Gorë – Gora.
1.1. Demografia
Pas viteve ´97, popullsia në rajonin e Gorës, vazhdoi të ulët. Në uljen e numrit të banorëve ndikoi migrimi i brendshëm dhe i jashtëm. Mungesa e shërbimeve sociale, shëndetësore, kulturore dhe edukative ndikoi në lëvizjen e tyre drejt zonave urbane si Tirana dhe Durrësi.
Migrimi drejt vendeve perendimore si, Greqia, Italia, Anglia, ishte mënyra kryesore e sigurimit të të ardhurave ekonomike. Në Komunën Shishtavec, përmasa e migrimeve ishte më e ndjeshme. Bazuar në censusin e vitit 2011, popullsia e Komunës Shishtavec, rezulton me 3835 banor, me një dendësi 65 b/km2 , dhe me sipërfaqe 58.8 km2. Komuna Zapod, rezulton me 2217 banor, me një dendësi 63 b/km2, dhe me sipërfaqe 35.3 km2. Komuna Shishtavec ka një shkollë të mesme të përgjithshme, shtatë shkolla 9-vjeçare, gjashtë kopshte dhe shtatë qendra shëndetësore dhe ambulanca. Në komunën Zapod, ka një shkollë të mesme të përgjithshme, tetë shkolla 9-vjeçare,
shtatë kopshte dhe tetë qendra shëndetësore dhe ambulanca. Si në komunën Shishtavec ashtu dhe në komunën Zapod, mungojnë qendrat kulturore, sportive dhe artistike. 1.2. Pozita gjeografike
Gora, shtrihet n? trevat e Prizrenit, Kuk?sit dhe Tetov?s n? trek?nd?shit Shqip?ri-Kosov?-Maqedoni. Ajo kufizohet në veri me Malin e Zercës (1347 m), në lindje me Kaçina (2204 m) dhe Gemitash (2118 m) në jug me Kallabakun (2174 m) në jug-perendim me Gjallicën (2486 m) dhe perendim me Koritnikun (2397 m). Me gjithë shmangien nga rrugët kryesore, Gora ka pozitë që lejon lidhje me Lumën mes Grykës së Vanave e Shkallës së Keqe, me Tetovën përmes qafave të Sharrit, me Dibrën përmes Grykës së Çajës dhe me Kosovën përmes pikave doganore të Shishtavecit, Borjes dhe Orgjostit. Gora ka rrjet lumor relativisht të dendur. Lumenjtë më kryesorë janë: Lumi i Borjes, Lumi i Topojanit dhe Lumi i Orgjostit, të cilët derdhen në grykderdhjen e vanave, e cila është degë e Drinit të Bardhë. Këta lumenj paraqesin potencial të përshtatshëm hidroenegjitik, ku në shtratin e tyre janë ndërtuar disa hidrocentrale. Në Gorë dallohen dy lloje klimash: klima submalore (në zonën e vendbanimeve), në viset e ulëta dhe klima malore alpine në pjesët e larta malore. Në përgjithësi kjo klimë karakterizohet me verë
relativisht të freskët dhe të shkurtë dhe më dimër të gjatë dhe të ftohtë. Temperatura më e ulët arrihet në Janar dhe më e larta në Gusht. Temperatura mesatare gjatë verës është 32°C dhe -5°C në dimër. Lagështia Relative vjetore ështe 69%, reshjet variojnë 110 mm në verë dhe në dimër 400 mm.
Lartësia maksimale e shtresës se borës arrin deri 100-160 cm. Elementët më të rëndësishëm morfologjike janë luginat, pllajat dhe vargmalet. Relievi malor zë pjesën më të madhe të territorit nga 800-1000 m deri në 2496 m. Tokat e kafenjta malore me shtrirje deri në 1000 m mbi nivelin e detit (Shishtavec, Borje, Kollovoz etj). Vendbanimet e Gorës ndodhen nga lartësia mbidetare 900 m deri në lartësinë 1400 m. Lartësia mesatare e vendbanimeve është 1100 m. Pjesa më e madhe e vendbanimeve janë të tipit të grumbulluar që nuk dallojnë nga vendbanimet e krahinave fqinje të Lumës dhe të Opojës2. (Fig.1.1: Harta e Gorës). II. Diskutime rreth prejardhjes së popullsisë Gorane
2.1. Nga pikëpamja administrative:
- Në kohën e sundimit serb të Dushanit e të Vukut, dëshmohet si zhupë (krahinë e veçantë).
- Me pushtimin turk (1452) deri në rënien e Shkodrës (1479) bëhet pjesë e krahinës (nahisë) e vilajetit të Pashtrikut e pas kësaj deri më 1530, pjesë e kazasë së Prizrenit e Sanxhakut të Dukagjinit.
- Mes viteve 1530 - 1571, formohet Sanxhaku i Prizrenit. Në kuadrin e tij formohet kazaja e Gorës ku bënin pjesë nahitë (krahinat) Gorë, Opojë, Lumë dhe Dibër.
- Në vitin 1868, shpërbëhet kazaja e Gorës që ndahej në dy bajrakë: Dollovishti dhe Topojani. Territori i saj ndahet midis kazave Prizren e Lumë që formohen rishtas në kuadrin e Vilajetit të Kosovës me qendër në Prishtinë.
- Midis viteve 1912 - 1923, kohë e pushtimeve serbe, bullgare dhe austrohungareze formohet një nënprefekturë ku përshihej edhe Opoja.
- Mars 1923, kufiri politik e ndau Gorën në dy pjesë. 20 fshatra u përfshinë në Mbretrinë Jugosllave dhe 19 syresh brenda shtetit Shqiptar prej të cilëve 10 me popullësi kompakte shqiptare (Novosej, Kollovoz, Shtreze, Turaj, Xhafere, Topojan, Brekijë, Nimçë, Lojme, Bele) dhe 9 me popullësi kompakte Gorane (Shishtavec, Borje, Cernalevë, Kosharisht, Orgjost. Oreshek, Oçikël, Pakisht, Zapod).
Sot katër prej fshatrave me popullësi Gorane (Shishtaveci, Borja, Oreshka dhe Cërnaleva ) i takojnë komunës Shishtavec dhe pesë (Kosharisht, Oçikli, Orgjosti, Pakishti dhe Zapodi) i përkasin komunës Zapod (Dokle;2002).
2.2. Historia e prejardhjes
Për historinë dhe prejardhjen gorane, janë zhvilluar diskutime të ndryshme dhe vazhdojnë edhe në ditët e sotme. Studiuesit që kanë hulumtuar rreth prejardhjes gorane kanë këndvështrime të ndyshme mes tyre. Shpeshherë kundërshtimet mes studiuesve Goran, për
historinë e prejardhjes janë të polarizuara dhe polimizuese. Mendohet se goranët dalin në Dokle. N . (2002). "Për Gorën dhe Goranët"
dritë si pasardhës të peqenegeve dhe kumaneve të vendosur nga Azia e mesme, prej shekullit
VII, e deri në shekullin XI, nëpër vendet malore të Ballkanit dhe janë emëruar nga sllave “Gorani” që do të thotë Malësorë. Studiuesi Nazif Dokle, thekson se popullsia sipas regjistrimeve turke të shek XVI, Gora rezulton me popullësi sllave. Sa i takon prejardhjes së
kësaj popullësie, mendimin dominues e lidhë me disfatën e lëvizjes heretike të bogomilëve (Bullgari J P shek XII), që u përcoll me përndjekje popullatash, të cilat Kisha i përçmoi me emra përbuzës “torbeshë”, “patarinë”, “babunë“, “kudugjerë” etj. Ndërsa polarizimi etnik i krahinës, ka gjasa të ketë ndodhur pas luftës austro - turke të vitit 1689, dhe mortajës së tmerrshme të këtij viti, ngjarje që u shoqëruan me migrime, braktisje e shuarje vendbanimesh dhe ripopullimin e tyre. D. Bllagoev (1906) bogomilizmin e sheh si paqyrim direkt të realitetit feudal të shoqërisë bullgare mesjetare dhe si protestë të masave fshatare kundër shtypjes në të cilën ishin vënë nga ana e klerit të lartë. Në vitin 1910 D. Culev shpall se për të bogomilizmi nuk është lëvizje sociale por herezi religjioze. N. P Bllagojev në vitin 1912, konkludon se bullgarët ishin luftarë për ringjalljen e shoqërisë së vjetër sllave, pra ata kanë luftuar kundër pushtuesve. Ai thekson se
bogomilizmi në bullgari nuk përfaqsonte asnjë lloj herezie por vetëm një rrjedhim politik kundër individëve të pakënaqur nga pushteti. Edit Durham, bogomilizmin e quan fe të re. Në vitin 1925, Jordan Ivanov ka shkruar “bogomilizmi sikundër përvijohet nga shkrimet historike, dogmatike dhe etike paraqet një dukuri interesante ne jetën morale, politike, religjioze dhe sociale”. Në 1927 Klincarov, bogomilizmin e përshkruan si, shprehje të pakënaqësisë së masave fshatare kundër klasës sunduese dhe kishës zyrtare (Dokle; 2009 )4. Gjithashtu sipas këndvështrimit të historianit bullgar J. Ivanov, deri në fund të shekullit të XII, Prizreni dhe vendbanimet përreth tij, kanë qenë të banuara nga një popullatë bullgare. Disa njohës të komunitetit Goran, theksojnë se prejardhja e tyre nuk është me origjinë sllave. Këndvështrimin e tyre e mbështesin në toponime objekte kulti, emërtime objektesh dhe besimet fetare. Sipas kësaj teze në Gorë, jo vetëm që nuk mbijetojnë figurat mitologjike, tabu e zakone sllave, por edhe asnjë prej tyre nuk respektohen nga popullsia e fshatrave të Gorës. Po ashtu në Gorë, si ritet fetare e zakonet e ndryshme, jo vetëm që s’janë tipike sllave dhe nuk kanë ngjashmëri me to, por vetë realiteti që ekziston në fshatrat e Gorës, vërteton më së miri, se ritet fetare dhe zakonet e ndryshme, kanë qenë e janë të përafërta, si dhe Dokle, N .(2009)."Bogomilizmi dhe Etnogjeneza e Torbeshëve të Gorës së Kukësit" kanë ngjashmëri të plotë me ritet e zakonet e popullsisë të fshatrave shqiptare fqinjë e më gjerë.
Fakt është se në fshatrat e Gorës, ekzistojnë zakone të tilla siç janë lindjet, fejesat, martesat, dasmat, vdekjet etj, të cilat nuk kanë asnjë dallim nga ato të fshatrave shqiptare. Në këtë pikëpamje një grup studiuesish parashtrojnë se disa studiues serb, maqedonas dhe bullgar e kanë shtrembëruar origjinën e goranëve, duke i cilësuar si popullsi bullgare, maqedonase apo serbe. Hulumtuesi Qemal Mata, shtjellon se në emrat e fiseve të popullsisë gorane nuk egziston asnjë ngjashmëri me emra sllavë, përkundër sipas tij ata janë emra shqip (Mata;1992)5. Po ashtu dhe studiuesi Bedri Halimi, konkludon se disa akademik me prejardhje nga Gora janë stimuluar nga disa shtete pretenduese për të tjetërsuar historinë dhe prejardhjen e Gorës (Halimi; 2012)6. Në këtë vijë argumentuese, njohësi Kroat i historisë antike dhe mesjetare të shqiptarëve Milan Šufflay, kur diskuton për Kucovllehët, të cilët ky i barazon thjesht me rumunë, thoshte se këta paraqisnin në mesjetë një, kontinuitet të zonës dalmate të Morlakëve/ Morovllehëve të Zetës Lindore ose të Malit të Zi. Kjo degë (e vllehëve) në perëndim të Drinit të Zi deri në masivin e Bjeshkëve të Nemuna shqiptare paraqiste në mesjetë një brez interesant të simbiozës etnike, në të cilin popullata blegtorale shqiptare e rumune u shkri me bujqërit sllavë” (Gashi; fq 24)7.
Disa emra fisesh (mbiemra) të fshatrave të Gorës janë:
1. Në Borje: Dajlaçi, Dokle, Kërpaçi, Ollomani, Drenica, etj.
2. Në Zapod: Ferri, Mangaj, Krasniqi, Shllaku, Mataj, Alinci etj.
3. Në Pakisht: Bajraktari, Porova, Meçkaj, Hoxha etj.
4. Në Kosharisht: Hasanaj, Murataj, Mustafaj etj.
5. Në Orçikël: Gashi, Hoda, Krasniqi, Mujaj etj.
6. Në Orgjost: Qevani, Osmanaj, Kalimashi, Seferi, Hoxha etj.
7. Në Cërnalevë: Durmishi, Dauti, Hodaj, Hoxha, Hajdari, Xhaferi, Fejzullai etj.
5 Qemal Mataj Kukës më 23 Shtator 1991 Polemikë me shkas, Njohja e historisë apo kërkesa
politike për Gorën dhe Goranët.
6 Halimi, B .(2012). “Goran?t”, fq, 284,285.
7 Gashi, S .(2012). “Goranët dhe Boshnjakët-Nërskamëz tjetër për Kosovën”; fq 28.
8. Në Oreshkë: Memishi, Nuredini etj.
9. Në Shishtavec: Kingji, Bala, Bela, Basha, Kasta, Çeliku, Grisha, Çaka, Uka, Ballabani,
Përnari, Biçaku, Sokoli, Haxhiaj, Hoxha etj.
2.3. Etimologjia e fjalës Torbesh
Torbesh, është etnonim që gjendet në të disa fshatra të krahinës etnografike të Gorës. Si emër takohet në Prizren, Rekë të Dibrës, Tikvesh e Manastir të Maqedonisë, si patronim në Gjakovë dhe si toponim (Tërbac) në Gollobordë dhe Vlorë. Rreth etimologjisë së emrit ka disa versione. Në Lumë e lidhin me emrin (dort- besh), 4-5 nga turqishtja të hapur në dy shpjegime. a) Goranët e morën këtë emër në kohën e muslimanizimit nga që e lëshonin fenë nga 4 në 5 vetë në ditë në krahasim me Lumën. b) 4-5 herë, Goranët i dhanë besën turkut se do të muslimanozohen dhe po kaq herë nuk e mbajtën këtë besë. Palikrusheva, një studiuese maqedone mendon se ky emër ka ardhë nga se torbeshët për një torb miell dhe gjizë e shitën fenë dhe në rastin më të besueshëm dallohen si tregtarë shëtitës me torbë në krahë. Dimitar Angelov shprehet "Në zonat jugperendimore për identifikimin e udhëtarëve të bogomilëve kanë qenë përhapur emërtime të
tilla si: babunë, torbeshë dhe kudugjerë që shfaqen edhe në kohën e mëvonshmë e që dëshmojnë për popullaritetin e madh të herezisë në këto anë. (Dokle; 2002).
2.4. Gjuha
Në Ballkan për ata që e flasin goranishten përdoret termi “Goran”. Për të folmen gorane mund të themi se ajo i ngjason dialektit sllav, që është zhvilluar në një bashkësi të veçantë me të gjitha format e veta. Pasi që në gjuhën gorane ekziston një përqindje e madhe me fjalë sllave, bullgare, maqedone dhe serbe. Ngjasimet me gjuhët sllave, janë pasojë e dyndjeve sllave në Ballkan, si dhe ekzistenca e pushtimeve të territoreve shqiptare qysh në shekujt e VII deri në të XV-të, të cilët kanë lënë pasoja të mëdha në të gjitha fushat e jetës edhe në territoret e shtetit Shqiptar të Arbërit, në të cilin përfshihej edhe krahina e Gorës. Gjithashtu nuk duhet harruar se në gjuhën gorane ekziston edhe një fond i madh me fjalë osmano-turke. Se pse në gjuhën gorane egziston proporcioni i lartë i fjalëve sllave, duhet kërkuar shkakun e ngjarjeve historike në shekujt VII, VIII, IX, X, dhe XI–të, nga se fiset kumano-peqenege.Dokle. N . (2002). "Për Gorën dhe Goranët" kanë kaluar në tokat sllave dhe 150-200 vjet pa ndërprerje kanë jetuar si nomad në vendet e tyre. Sidomos ka ndikuar në ta mbushja e Ballkanit me popuj sllav prej shekullit XI e deri në shekullin XV-të, kur edhe fiset kumane e peqenege u robëruan prej tyre dhe në masë të madhe e
humbën gjuhën e tyre, por traditat, zakonet, i kanë ruajtur me fanatizëm, çka dëshmon se goranët janë me prejardhje hunoturke. Disa hulumtues në të folmen gorane përveç fjalëve sllave gjejnë edhe shumë fjalë kumane, peqeneke, ogure, nogaje, arabe, turke, dhe shqipe (Rexhepallar; 2015)9. Po ashtu ndyshime me sllavishten shihen, në mbiemrat e nëntë fshatrave të Gorës së Kukësit, ku shumica e emrave të fiseve, janë shqipe.
2.5. Besimi fetar
Popullsia e krahinës së Gorës deri në fund të shekullit XV, ka pasur fenë ortodokse, pasi dihet se si krahinë është përfshirë në territorinë e Perandorisë Bizantine, ku e gjithë popullsia e kësaj perandorie ka pasur fenë ortodokse në të gjithë territorin e gadishullit të ballkanit. Pas pushtimit të Ballkanit nga Perandoria Osmane, ushtria osmane arriti që të pushtonte krahinat e Kosovës, Gorës, Lumës dhe Dibrës, ku më vonë arritën të pushtojnë të gjithë Shqipërinë. Në shekullin XV, vendoset administrimi Osman në këto rajone, dhe po në këtë periudhë fillon islamizimi i popullsisë së Gorës. Në ditët e sotme popullsia e rajonit të Gorës dhe e fshatrave fqinje, është e besimit islam (Rexhepallar; 2015)10.
III. Flora dhe fauna
Bujqësia dhe blektoria kanë qenë dy fushat tradicionale të zhvillimit ekonomik të Gorës. Bazuar në pozitën gjeografike, relievin dhe kushtet klimatike, ky rajon ka favorizuar kultivimin e disa produkteve bujqësore dhe rritjen e bagëtive. Zona e Shishtavecit njihet për
prodhimin e patates, ku shpeshherë në tregjet vendore dhe më gjërë njihet si “Patatja e Shishtavecit”. Rreth viteve ´70, ky fshat u bë një nga prodhuesit më të mëdhenj të kësaj kulture.
3.1. Habitatet pyjore dhe biomonumentet Zonat e pjerrëta janë të mbuluara kryesisht më pyje gjethrënëse, kryesisht ah (Fagus sylvatica), nganjëherë të përziera me pishë austriake (Pinus nigra), dhe mështeknë Verrukoze (Betula verrucosa). Lloje të tjera të pemëve të pyllit janë: Bredhi i Bardhë, Rropulli, Pisha maqedone, Verri, Shkoza e Zezë, Krekëzi etj. Me vendim të Këshillit të Ministrave, Nr. 676 datë. 20.12.
2002, Zonë e mbrojtur shpallet: Mështekna e Shishtavecit. Mështekna e Shishtavecit, në afërsi të fshatit në lartësinë 1,300-1390 m mbi nivelin e detit. Përfaqëson një pyll prej 33 ha, lartësia 13-17 m, diamentri 20-30 cm, dhe mosha 40-45 vjeç (Fig1.2: Mështekna e Shishtavecit).
Guri i Shipes, gjendet afër fshatit Borje, me lartësi 1580 m mbi nivelin e detit. Ai përbëhet nga një shkëmb konglomeratik me gjatësi 100 m, gjerësi 80 dhe lartësi 27 m. Guri i Mëngjesit është afër Shishtavecit në lartësi 1900 m mbi nivelin e detit. Thuhet se emri vjen nga që dielli lind
përbri gurit. Ai është një gur ranor, në formë konike, 25 m i gjatë, 13 m i gjerë dhe 11 m i lartë
me një siparfaqe 176 m2 .
Në drurët frutorë (pemishtet dhe vreshtat), rritet kumbulla, qershia, rrushi, ftua, molla, arra, lajdhia etj. Gjithashtu tek drithrat kultivohet: gruri, misri, elbi, tërshëra dhe thekra. Zona e Gorës, është e pasur me bimësi barishtore kryesisht në zonat më kullota (livadhe) dhe në rajonet
ku mbizotërojnë komunitetet drusore. Në të rritet: Bishpetëza (Festuca valesiaca), Bërsheni (Juniperus foetidissima), Dëllinja e Zezë (Juniperus communis), Qershigla (Vaccionum myrtillus), Hithra (Urtica dionica) etj11.
3.2. Fauna në habitatet tokësore dhe ujore
Bimësia e pasur e ekosistemit të rajonit të Gorës përbëhet nga 37 lloje gjitarësh. Mishngënësit e mëdhenj përfaqësohen nga Ariu i Murrmë (Ursus arctos), Ujku (Canis lupus), dhe Rrëqepulli (Lynx lynx). Popullatat e këtyre llojeve janë të lidhura ngushtësisht me popullatat e llojeve
thundrake, siç janë Dhia e Egër (Rupicapra rupicapra), Kaprolli (Capreolus capreolus) dhe Derri i Egër (Sus scrofa). Tek llojet e zvarranikëve tokësorë jetojnë: Bolla Laramane (Elaphe situla),
Bolla e Shtëpisë (Elaphe longisima), Gjarpëri i Ujit (Natrix natrix), Nepërka e Malit (Vipera ursini) etj.
11 Keçi E., Elisabeth K .(2014). Plani i Manaxhimit të Ekosistemit Natyror Malor “Parku Natyror Korab- Koritnik” Draft, fq 42.
Në rajonin e Gorës jetojnë disa llojë të zakonshme të amfibëve si: Bretkosa e zakonshme (Rana balcanica), e bukura e dheut (Salamandra salamandra), Zhaba (Bufo viridis) Bretkosa e kuqërremtë (Rana temporaria), gjithashtu në lumenjtë e zonës jetojnë disa lloje peshqish të
përshtatshëm për ujërat e ëmbël.
3.3. Bimët mjekësore
Nga banorët e zonës janë grumbulluar rreth 100 bimë mjekuese, për shitje dhe prodhimin e lëngjeve. Çaji i malit (Sideritis raeseri) dhe boronica (Vaccinium myrtillus ), janë disa bimë mjekuese të rëndësishme që rritet në shpatet e këtij rajoni. Gjithashtu rriten dhe Dellinja e kuqe (Juniperus oxycedrus), Kamomili (Matricaria chamomilla), Hithra (Urtica dioica), Shtogu (Sambucus nigra), Thana (Cornus mas), Melissa (Melissa officinalis) etj.
IV. Aspekte të trazhëgimisë kulturore
4.1. Veshja
Gora dhe zonat rreth tyre janë të njohura për rritjen e deles rudë. Transmetohet nga gojdhënat se, qehallarët e Gorës dhe fshatrave fqinje, kanë pasur lidhje tregtare me Stambollin dhe
Selanikun. Është përmendur se mjeshtria e qethjes së deleve nga blektorët e Gorës, është e veçantë. Ata njihen për përpunimin e leshit të deles dhe prodhimin e veshjeve tradicionale. Deri ne periudhe n e shpalljes së pavarësisë pothuaj të gjithë banorët e zonave rurale, vazhdonin
të mbanin veshjet popullore lokale të përgatitura sipas prerjeve tradicionale, me tipa të kristalizuar mirë. Lënda baz? në veshjen e tyre është përdorimi i leshit të deleve dhe, n? mbathje përpunimi i lëkurës së lopëve. Veshja tradicionale kryesisht është qëndisur nga gratë dhe, disa elementë të veshjes e punonin terzit? (mjesht?r q?ndistar). Veshja e burrave dallohet p?r larmishm?rin? e saj, koloritin dhe ornamentet e veçanta ku bëjnë pjesë: tirqët, çarapët, opingat, xhamadani, kësula (kapuçi), shamia, brezi, etj Veshja e grave t? Gor?s, ?sht? e tipit ballkanik
dhe p?rkon m? shum? elemente me veshjen e popujve fqinj?, kryesisht me at? t? Lum?s. Pjesë e
veshjes së grave janë: mbështjellsja, brezi, jeleku, këmisha, çorapet brezi, tlinat, tërliku (xhubleta), xhoku (xhybja) etj. Dallimi i veshjes mes vajzave dhe grave evidentohet tek ngjyra e tyre dhe tek p?rdorimi i disa elementeve zbukuruese (Gjergji; 2005)13. (Fig.1.5: Veshja e Gorës). 4.2. Dasma
Dasma ne rajonin e Gores, ka nje domethenie te veçante per komunitetin e saj. Gjashte muaj para dites se dasmes vazhdojne pergatitjet. Pese dita para fillimit, percaktohet detyrat nga njerezit e aferm te familjes, per mbarevajtjen sa me te mire te dasmes. Ceremoniali i dasmes se Gores, eshte i ngjashem me krahinen e Lumes. Kohezgjatja e dasmes kryesisht eshte dy dite, por kur ajo behet nefamiljet e pasura, mund te zgjatet pese deri ne shtate dite. Instrumentet muzikore tradicionale qe shoqerojne dasmen jane surlja dhe lodra (tupani), zakonisht dy me dy. Mundja eshte nje nder sportet kryesore qe zhvillohet ne diten e fundit te dasmes. Ndryshe nga zonat e tjera ne dasmen e Gores, njerezit marrin pjese per te pare (vezhguar) edhe pa u ftuar. Tradicionalisht si ne festen e shengjergjit, dites se veres, ashtu dhe ne dasem, flirtet dhe takimet mes vajzave dhe djemeve, jane nje praktike e zakonshme. 4.3. Vallet
Në përgjithësi, vallet e burrave të Gorës karakterizohen nga e njëjta gjallëri dhe dinamikë si e valleve të Lumës. Ato njihen me emra, si: “Kalliqoja e parë”, “Kalliqoja e dytë”, “Gishti i vogël”, “Qoralia”, “Karaisufi”, “Vallja e Brodit” (apo e dhëndrit), “Orqushka”, “vallja e hajdutit” etj. Siç vërehet në dy vallet e para, emërtimet janë pothuajse të njëllojta për të dyja krahinat. Edhe sa i përket mënyrës së ekzekutimit, disa nga vallet luhen radhazi njëra pas tjetrës. Në të gjitha rastet, kërcimet janë shoqëruar me surle e lodër. Ndryshe paraqiten vallet e grave të Gorës. Ato nuk afrojnë me ato të grave të Lumës dhe përgjithësisht të grave shqiptare. Karakteri ritmik në to
është më i dukshëm gjë që, ndërmjet të tjerash, vërehet në dyfishimin me nga dy hapa të vegjël, në hapat katër dhe gjashtë të motivit me ndërtim asimetrik (4+2), (Bogdani; 2012)14. Në vitin 13 Gjergji, A .(2005). “Veshjet Shqiptare në Shekuj“ fq, 109.
14 Bogdani R .(2011-2012). “Vallet e krahinës së Gorës të rrethit të Kukësit”: Revista Sharri, fq,
57). 1957, valltarët meshkuj të shishtavecit morën pjesë në festivalin e studentëve dhe rinisë, i
zhvilluar në Moskë.
4.4. Resurset turistike
Pozita gjeografike, kushtet klimatike, hidrografia, flora dhe fauna mjaft e pasur janë elemente mjaft të rëndësishme, që këtij rajoni me potencial të lartë turistik, i krijojnë mundësi për zhvillimin e turizmit sportiv, rural, ekoturizmit, turizmit të gjuetisë etj. Klima është tipike,
me reshje të mëdha bore, me shpati të përshtatshme për zhvillimin e sporteve dimërore. Me shumë maje të larta, burime e rrjedha lumenjsh me gryka e kanione, pyje të larta dhe me një
faunë të shumëllojshme që krijojnë një peizazh mjaft të bukur dhe atraktiv për zhvillimin e një turizmi të qëndrueshëm gjatë gjithë vitit. Bjeshkët e Shishtavecit gjatë stinës së dimrit, janë shumë të përshtatshme për zhvillimin e sportit të skive. Është i njohur klubi sportive i skive
“Morava” i Shishtavecit i krijuar rreth vitit 1944. Sportistët e këtij klubi, që nga viti 1952 numrojnë shumë medalje kombëtare të fituara. Pista e skive të Shishtavecit ka pritur shumë garues në mbarë vendin dhe janë zhvilluar shumë kampionate lokale e kombëtate.15 (Fig.1.3:
Gara e skive).
Infrastruktura rrugore ka penguar rritjen e investimeve dhe ka vështirësuar zhvillimin e turizmit. Bjeshkët e Shishtavecit dhe të Kallabakut, janë shumë të përshtatshme për zhvillimin e udhëtimeve dhe erskusioneve. Gjatë periudhës së verës zhvillohen shumë piknike në forma të
organizuara si për qëllime atraksioni ashtu dhe për nevoja kurative. Territori i bjeshkëve me biotopet e ndryshme është shumë i pasur me faunë. Sporte të tjera karakteristike të zonës janë dhe mundja (ndeshja e pelivanëve), hipizmi (garimi i kuajve), vrapimi, hedhje e gurit, kërcim
trehapësh etj.
4.5. Gastronomia
Në kohë më të hershme Gora, është e shquar për mjeshtër të guzhinës në disa specialitete. Historikisht ata janë njohur si gjellbërës dhe si zejtar ëmbëltorësh. Zeja e ëmbëltorëve, gjatë shekujve më parë e kanë ushtruar goranët, në gjithë territorin e Perandorisë Osmane. Ata
shërbyen edhe në mutfakët (kuzhinat) e sulltanëve në Topkapi Saraj, si ahqixhinjë dhe ahqibashë
të dalluar. Gatime të tjera janë: qoftet, mish i pjekur ne saç, flija, mishi i thatë (pastërma), sarma, kulloshta (klloshtra), patatet e pjekura në prush, pitet, etj (Fig.1.4:Ndërpec). Po shtjellojmë disa lloje të gatimeve. Pitet, janë përdorur si gatime zëvendësuese të bukës. Ka disa lloje të gatimit të piteve si: pite kolare (me rrathë) pite me dy koleç, pite me renda (shtresa), ndërpeta (petëza të
coptuara) etj. Flija përgatitet me petëza të përgatituar nga brumi i grurit apo misrit, i përzier, dhe pas pjekjes i lyhet me gjalpë dhe vezë.
Në rajonin e Gorës dhe zonave afër, prodhimi i rakisë është një praktikë e zakonshme. Rakia zakonisht prodhohet nga fermentimi i rrushit, kumbullave, thanave, dëllinjave dhe manaferrave. Banorët e disa fshatrave të Gorës kanë një histori të vjetër në rritjen e bletëve dhe
prodhimin e mjaltit. Gjithashtu në kjo zonë është e njohur për prodhimin e bulmetit i cili përpunohet në kushte shtëpiake. Këtu duhet të theksojmë prodhimin e djathit të deles dhe dhisë.
4. 6. Festat
Festat periodike, ritet dhe këngët me të cilat u shoqëruan ato sado arkaike që na duken, paraqesin një lëndë folklorike interesante përmes së cilës mësojmë për rrugët e zhvillimit të popullit tonë ndër shekuj. Po shtjellojmë festën e Shëngjergjit meqë ka një domethënie të veçantë për zonën. Shën gjergji (23 prill). Është e kremte me rite të thuash si të tëra pagane. Sipas kalendarit Julian bie me 23 prill, ndërsa sipas kalendarit Gregorian me 6 maj. Emri gjergj rrjedh nga greqishtja e vjetër që do të thotë bujk. Pra në origjinë kjo festë ka pasur të bëjë me kultin e pjellorisë e të prodhimtarisë bujqësore. Më vonë Shëngjergji, thjesht si shenjtor ndër popuj të ndryshëm e në përgjithësi në mitologjinë krishtere na shfaqet si simbol i fesë krishtere kundër paganizmit. Mëngjesi nis me zbukurimin e shtëpisë me lulet e sapoçelura. Prej këtyre luleve, të rinjtë ua dërgojnë në orët e vona të natës të dashurave të tyre, si shenjë që nuk i kanë harruar gjatë stinës
së dimrit. (Tirta; 2004)16. Në Gorë, data 6 maj nis e mbyllet me aktivitete, kryesisht sportive, ndërsa gratë me përgatitjen e darkës, ku vendin kryesor e zë flija, kulaçi dhe veza e zier, pa të cilën kjo festë nuk kuptohet. Ndërsa vajzat e reja në rrugët e fshatit grupe-grupe këndojnë
kryesisht këngë dashurie, apo ngacmojnë me këngë dhe joshin djemtë e rinj që u sillen rreth e rrotull. Në këtë festë marrin pjesë masivisht edhe banorët apo të afërm që janë larguar nga fshati.
Festimet e Shën gjergjit, u kanë tërhequr vëmendjen e misionarëve të huaj. Dita tjetër kryesisht i kushtohet piknikut, një ritual pagan, ku të gjithë banorët, si dhe të ftuarit largohen nga fshati në pyllin më të afërt, duke marrë me vete ushqime e pije të ndryshme.
Referenca
1. Dokle. N . (2002). "Për Gorën dhe Goranët" Prizren”,fq, 25.
2. Dokle, N .(2009). "Bogomilizmi dhe Etnogjeneza e Torbeshëve të Gorës së Kukësit", fq14
3. Gjergji, A .(2005). “Veshjet Shqiptare në Shekuj“ fq, 109.
4. Halimi, B .(2012). “Goran?t”, fq, 284,285.
5. Bogdani R .(2011-2012). “Vallet e krahinës së Gorës të rrethit të Kukësit”: Revista
Sharri, fq, 57).
6. Tirta M. (2004). “Mitologjia ndër shqiptarë” , fq, 24, 257.
7. Qemal Mataj Kukës më 23 Shtator 1991 Polemikë me shkas, Njohja e historisë apo
kërkesa politike për Gorën dhe Goranët.
8. Kosova, P . (2007). “Gora dhe veshja tradicionale e saj gjatë shekullit XX” , fq, 18-22.
9. Rexhepllar E .(2015). “Një Shkëndi drite nga historia e errët Gorane ”, fq 74-75.
10. Arkivuesin e fotografive, Z, Jonuz Kola.
11. RASP, BTD, ALB-aid .(2012). “Plani i zhvillimit i komunës Shishtavec”, fq, 15, 19.
12. Keçi E., Elisabeth K .(2014). Plani i Manaxhimit të Ekosistemit Natyror Malor “Parku
Natyror Korab- Koritnik” Draft, fq 42-47.
13. Raporti i zonave funksionale fq 396-397
1.1. Demografia
Pas viteve ´97, popullsia në rajonin e Gorës, vazhdoi të ulët. Në uljen e numrit të banorëve ndikoi migrimi i brendshëm dhe i jashtëm. Mungesa e shërbimeve sociale, shëndetësore, kulturore dhe edukative ndikoi në lëvizjen e tyre drejt zonave urbane si Tirana dhe Durrësi.
Migrimi drejt vendeve perendimore si, Greqia, Italia, Anglia, ishte mënyra kryesore e sigurimit të të ardhurave ekonomike. Në Komunën Shishtavec, përmasa e migrimeve ishte më e ndjeshme. Bazuar në censusin e vitit 2011, popullsia e Komunës Shishtavec, rezulton me 3835 banor, me një dendësi 65 b/km2 , dhe me sipërfaqe 58.8 km2. Komuna Zapod, rezulton me 2217 banor, me një dendësi 63 b/km2, dhe me sipërfaqe 35.3 km2. Komuna Shishtavec ka një shkollë të mesme të përgjithshme, shtatë shkolla 9-vjeçare, gjashtë kopshte dhe shtatë qendra shëndetësore dhe ambulanca. Në komunën Zapod, ka një shkollë të mesme të përgjithshme, tetë shkolla 9-vjeçare,
shtatë kopshte dhe tetë qendra shëndetësore dhe ambulanca. Si në komunën Shishtavec ashtu dhe në komunën Zapod, mungojnë qendrat kulturore, sportive dhe artistike. 1.2. Pozita gjeografike
Gora, shtrihet n? trevat e Prizrenit, Kuk?sit dhe Tetov?s n? trek?nd?shit Shqip?ri-Kosov?-Maqedoni. Ajo kufizohet në veri me Malin e Zercës (1347 m), në lindje me Kaçina (2204 m) dhe Gemitash (2118 m) në jug me Kallabakun (2174 m) në jug-perendim me Gjallicën (2486 m) dhe perendim me Koritnikun (2397 m). Me gjithë shmangien nga rrugët kryesore, Gora ka pozitë që lejon lidhje me Lumën mes Grykës së Vanave e Shkallës së Keqe, me Tetovën përmes qafave të Sharrit, me Dibrën përmes Grykës së Çajës dhe me Kosovën përmes pikave doganore të Shishtavecit, Borjes dhe Orgjostit. Gora ka rrjet lumor relativisht të dendur. Lumenjtë më kryesorë janë: Lumi i Borjes, Lumi i Topojanit dhe Lumi i Orgjostit, të cilët derdhen në grykderdhjen e vanave, e cila është degë e Drinit të Bardhë. Këta lumenj paraqesin potencial të përshtatshëm hidroenegjitik, ku në shtratin e tyre janë ndërtuar disa hidrocentrale. Në Gorë dallohen dy lloje klimash: klima submalore (në zonën e vendbanimeve), në viset e ulëta dhe klima malore alpine në pjesët e larta malore. Në përgjithësi kjo klimë karakterizohet me verë
relativisht të freskët dhe të shkurtë dhe më dimër të gjatë dhe të ftohtë. Temperatura më e ulët arrihet në Janar dhe më e larta në Gusht. Temperatura mesatare gjatë verës është 32°C dhe -5°C në dimër. Lagështia Relative vjetore ështe 69%, reshjet variojnë 110 mm në verë dhe në dimër 400 mm.
Lartësia maksimale e shtresës se borës arrin deri 100-160 cm. Elementët më të rëndësishëm morfologjike janë luginat, pllajat dhe vargmalet. Relievi malor zë pjesën më të madhe të territorit nga 800-1000 m deri në 2496 m. Tokat e kafenjta malore me shtrirje deri në 1000 m mbi nivelin e detit (Shishtavec, Borje, Kollovoz etj). Vendbanimet e Gorës ndodhen nga lartësia mbidetare 900 m deri në lartësinë 1400 m. Lartësia mesatare e vendbanimeve është 1100 m. Pjesa më e madhe e vendbanimeve janë të tipit të grumbulluar që nuk dallojnë nga vendbanimet e krahinave fqinje të Lumës dhe të Opojës2. (Fig.1.1: Harta e Gorës). II. Diskutime rreth prejardhjes së popullsisë Gorane
2.1. Nga pikëpamja administrative:
- Në kohën e sundimit serb të Dushanit e të Vukut, dëshmohet si zhupë (krahinë e veçantë).
- Me pushtimin turk (1452) deri në rënien e Shkodrës (1479) bëhet pjesë e krahinës (nahisë) e vilajetit të Pashtrikut e pas kësaj deri më 1530, pjesë e kazasë së Prizrenit e Sanxhakut të Dukagjinit.
- Mes viteve 1530 - 1571, formohet Sanxhaku i Prizrenit. Në kuadrin e tij formohet kazaja e Gorës ku bënin pjesë nahitë (krahinat) Gorë, Opojë, Lumë dhe Dibër.
- Në vitin 1868, shpërbëhet kazaja e Gorës që ndahej në dy bajrakë: Dollovishti dhe Topojani. Territori i saj ndahet midis kazave Prizren e Lumë që formohen rishtas në kuadrin e Vilajetit të Kosovës me qendër në Prishtinë.
- Midis viteve 1912 - 1923, kohë e pushtimeve serbe, bullgare dhe austrohungareze formohet një nënprefekturë ku përshihej edhe Opoja.
- Mars 1923, kufiri politik e ndau Gorën në dy pjesë. 20 fshatra u përfshinë në Mbretrinë Jugosllave dhe 19 syresh brenda shtetit Shqiptar prej të cilëve 10 me popullësi kompakte shqiptare (Novosej, Kollovoz, Shtreze, Turaj, Xhafere, Topojan, Brekijë, Nimçë, Lojme, Bele) dhe 9 me popullësi kompakte Gorane (Shishtavec, Borje, Cernalevë, Kosharisht, Orgjost. Oreshek, Oçikël, Pakisht, Zapod).
Sot katër prej fshatrave me popullësi Gorane (Shishtaveci, Borja, Oreshka dhe Cërnaleva ) i takojnë komunës Shishtavec dhe pesë (Kosharisht, Oçikli, Orgjosti, Pakishti dhe Zapodi) i përkasin komunës Zapod (Dokle;2002).
2.2. Historia e prejardhjes
Për historinë dhe prejardhjen gorane, janë zhvilluar diskutime të ndryshme dhe vazhdojnë edhe në ditët e sotme. Studiuesit që kanë hulumtuar rreth prejardhjes gorane kanë këndvështrime të ndyshme mes tyre. Shpeshherë kundërshtimet mes studiuesve Goran, për
historinë e prejardhjes janë të polarizuara dhe polimizuese. Mendohet se goranët dalin në Dokle. N . (2002). "Për Gorën dhe Goranët"
dritë si pasardhës të peqenegeve dhe kumaneve të vendosur nga Azia e mesme, prej shekullit
VII, e deri në shekullin XI, nëpër vendet malore të Ballkanit dhe janë emëruar nga sllave “Gorani” që do të thotë Malësorë. Studiuesi Nazif Dokle, thekson se popullsia sipas regjistrimeve turke të shek XVI, Gora rezulton me popullësi sllave. Sa i takon prejardhjes së
kësaj popullësie, mendimin dominues e lidhë me disfatën e lëvizjes heretike të bogomilëve (Bullgari J P shek XII), që u përcoll me përndjekje popullatash, të cilat Kisha i përçmoi me emra përbuzës “torbeshë”, “patarinë”, “babunë“, “kudugjerë” etj. Ndërsa polarizimi etnik i krahinës, ka gjasa të ketë ndodhur pas luftës austro - turke të vitit 1689, dhe mortajës së tmerrshme të këtij viti, ngjarje që u shoqëruan me migrime, braktisje e shuarje vendbanimesh dhe ripopullimin e tyre. D. Bllagoev (1906) bogomilizmin e sheh si paqyrim direkt të realitetit feudal të shoqërisë bullgare mesjetare dhe si protestë të masave fshatare kundër shtypjes në të cilën ishin vënë nga ana e klerit të lartë. Në vitin 1910 D. Culev shpall se për të bogomilizmi nuk është lëvizje sociale por herezi religjioze. N. P Bllagojev në vitin 1912, konkludon se bullgarët ishin luftarë për ringjalljen e shoqërisë së vjetër sllave, pra ata kanë luftuar kundër pushtuesve. Ai thekson se
bogomilizmi në bullgari nuk përfaqsonte asnjë lloj herezie por vetëm një rrjedhim politik kundër individëve të pakënaqur nga pushteti. Edit Durham, bogomilizmin e quan fe të re. Në vitin 1925, Jordan Ivanov ka shkruar “bogomilizmi sikundër përvijohet nga shkrimet historike, dogmatike dhe etike paraqet një dukuri interesante ne jetën morale, politike, religjioze dhe sociale”. Në 1927 Klincarov, bogomilizmin e përshkruan si, shprehje të pakënaqësisë së masave fshatare kundër klasës sunduese dhe kishës zyrtare (Dokle; 2009 )4. Gjithashtu sipas këndvështrimit të historianit bullgar J. Ivanov, deri në fund të shekullit të XII, Prizreni dhe vendbanimet përreth tij, kanë qenë të banuara nga një popullatë bullgare. Disa njohës të komunitetit Goran, theksojnë se prejardhja e tyre nuk është me origjinë sllave. Këndvështrimin e tyre e mbështesin në toponime objekte kulti, emërtime objektesh dhe besimet fetare. Sipas kësaj teze në Gorë, jo vetëm që nuk mbijetojnë figurat mitologjike, tabu e zakone sllave, por edhe asnjë prej tyre nuk respektohen nga popullsia e fshatrave të Gorës. Po ashtu në Gorë, si ritet fetare e zakonet e ndryshme, jo vetëm që s’janë tipike sllave dhe nuk kanë ngjashmëri me to, por vetë realiteti që ekziston në fshatrat e Gorës, vërteton më së miri, se ritet fetare dhe zakonet e ndryshme, kanë qenë e janë të përafërta, si dhe Dokle, N .(2009)."Bogomilizmi dhe Etnogjeneza e Torbeshëve të Gorës së Kukësit" kanë ngjashmëri të plotë me ritet e zakonet e popullsisë të fshatrave shqiptare fqinjë e më gjerë.
Fakt është se në fshatrat e Gorës, ekzistojnë zakone të tilla siç janë lindjet, fejesat, martesat, dasmat, vdekjet etj, të cilat nuk kanë asnjë dallim nga ato të fshatrave shqiptare. Në këtë pikëpamje një grup studiuesish parashtrojnë se disa studiues serb, maqedonas dhe bullgar e kanë shtrembëruar origjinën e goranëve, duke i cilësuar si popullsi bullgare, maqedonase apo serbe. Hulumtuesi Qemal Mata, shtjellon se në emrat e fiseve të popullsisë gorane nuk egziston asnjë ngjashmëri me emra sllavë, përkundër sipas tij ata janë emra shqip (Mata;1992)5. Po ashtu dhe studiuesi Bedri Halimi, konkludon se disa akademik me prejardhje nga Gora janë stimuluar nga disa shtete pretenduese për të tjetërsuar historinë dhe prejardhjen e Gorës (Halimi; 2012)6. Në këtë vijë argumentuese, njohësi Kroat i historisë antike dhe mesjetare të shqiptarëve Milan Šufflay, kur diskuton për Kucovllehët, të cilët ky i barazon thjesht me rumunë, thoshte se këta paraqisnin në mesjetë një, kontinuitet të zonës dalmate të Morlakëve/ Morovllehëve të Zetës Lindore ose të Malit të Zi. Kjo degë (e vllehëve) në perëndim të Drinit të Zi deri në masivin e Bjeshkëve të Nemuna shqiptare paraqiste në mesjetë një brez interesant të simbiozës etnike, në të cilin popullata blegtorale shqiptare e rumune u shkri me bujqërit sllavë” (Gashi; fq 24)7.
Disa emra fisesh (mbiemra) të fshatrave të Gorës janë:
1. Në Borje: Dajlaçi, Dokle, Kërpaçi, Ollomani, Drenica, etj.
2. Në Zapod: Ferri, Mangaj, Krasniqi, Shllaku, Mataj, Alinci etj.
3. Në Pakisht: Bajraktari, Porova, Meçkaj, Hoxha etj.
4. Në Kosharisht: Hasanaj, Murataj, Mustafaj etj.
5. Në Orçikël: Gashi, Hoda, Krasniqi, Mujaj etj.
6. Në Orgjost: Qevani, Osmanaj, Kalimashi, Seferi, Hoxha etj.
7. Në Cërnalevë: Durmishi, Dauti, Hodaj, Hoxha, Hajdari, Xhaferi, Fejzullai etj.
5 Qemal Mataj Kukës më 23 Shtator 1991 Polemikë me shkas, Njohja e historisë apo kërkesa
politike për Gorën dhe Goranët.
6 Halimi, B .(2012). “Goran?t”, fq, 284,285.
7 Gashi, S .(2012). “Goranët dhe Boshnjakët-Nërskamëz tjetër për Kosovën”; fq 28.
8. Në Oreshkë: Memishi, Nuredini etj.
9. Në Shishtavec: Kingji, Bala, Bela, Basha, Kasta, Çeliku, Grisha, Çaka, Uka, Ballabani,
Përnari, Biçaku, Sokoli, Haxhiaj, Hoxha etj.
2.3. Etimologjia e fjalës Torbesh
Torbesh, është etnonim që gjendet në të disa fshatra të krahinës etnografike të Gorës. Si emër takohet në Prizren, Rekë të Dibrës, Tikvesh e Manastir të Maqedonisë, si patronim në Gjakovë dhe si toponim (Tërbac) në Gollobordë dhe Vlorë. Rreth etimologjisë së emrit ka disa versione. Në Lumë e lidhin me emrin (dort- besh), 4-5 nga turqishtja të hapur në dy shpjegime. a) Goranët e morën këtë emër në kohën e muslimanizimit nga që e lëshonin fenë nga 4 në 5 vetë në ditë në krahasim me Lumën. b) 4-5 herë, Goranët i dhanë besën turkut se do të muslimanozohen dhe po kaq herë nuk e mbajtën këtë besë. Palikrusheva, një studiuese maqedone mendon se ky emër ka ardhë nga se torbeshët për një torb miell dhe gjizë e shitën fenë dhe në rastin më të besueshëm dallohen si tregtarë shëtitës me torbë në krahë. Dimitar Angelov shprehet "Në zonat jugperendimore për identifikimin e udhëtarëve të bogomilëve kanë qenë përhapur emërtime të
tilla si: babunë, torbeshë dhe kudugjerë që shfaqen edhe në kohën e mëvonshmë e që dëshmojnë për popullaritetin e madh të herezisë në këto anë. (Dokle; 2002).
2.4. Gjuha
Në Ballkan për ata që e flasin goranishten përdoret termi “Goran”. Për të folmen gorane mund të themi se ajo i ngjason dialektit sllav, që është zhvilluar në një bashkësi të veçantë me të gjitha format e veta. Pasi që në gjuhën gorane ekziston një përqindje e madhe me fjalë sllave, bullgare, maqedone dhe serbe. Ngjasimet me gjuhët sllave, janë pasojë e dyndjeve sllave në Ballkan, si dhe ekzistenca e pushtimeve të territoreve shqiptare qysh në shekujt e VII deri në të XV-të, të cilët kanë lënë pasoja të mëdha në të gjitha fushat e jetës edhe në territoret e shtetit Shqiptar të Arbërit, në të cilin përfshihej edhe krahina e Gorës. Gjithashtu nuk duhet harruar se në gjuhën gorane ekziston edhe një fond i madh me fjalë osmano-turke. Se pse në gjuhën gorane egziston proporcioni i lartë i fjalëve sllave, duhet kërkuar shkakun e ngjarjeve historike në shekujt VII, VIII, IX, X, dhe XI–të, nga se fiset kumano-peqenege.Dokle. N . (2002). "Për Gorën dhe Goranët" kanë kaluar në tokat sllave dhe 150-200 vjet pa ndërprerje kanë jetuar si nomad në vendet e tyre. Sidomos ka ndikuar në ta mbushja e Ballkanit me popuj sllav prej shekullit XI e deri në shekullin XV-të, kur edhe fiset kumane e peqenege u robëruan prej tyre dhe në masë të madhe e
humbën gjuhën e tyre, por traditat, zakonet, i kanë ruajtur me fanatizëm, çka dëshmon se goranët janë me prejardhje hunoturke. Disa hulumtues në të folmen gorane përveç fjalëve sllave gjejnë edhe shumë fjalë kumane, peqeneke, ogure, nogaje, arabe, turke, dhe shqipe (Rexhepallar; 2015)9. Po ashtu ndyshime me sllavishten shihen, në mbiemrat e nëntë fshatrave të Gorës së Kukësit, ku shumica e emrave të fiseve, janë shqipe.
2.5. Besimi fetar
Popullsia e krahinës së Gorës deri në fund të shekullit XV, ka pasur fenë ortodokse, pasi dihet se si krahinë është përfshirë në territorinë e Perandorisë Bizantine, ku e gjithë popullsia e kësaj perandorie ka pasur fenë ortodokse në të gjithë territorin e gadishullit të ballkanit. Pas pushtimit të Ballkanit nga Perandoria Osmane, ushtria osmane arriti që të pushtonte krahinat e Kosovës, Gorës, Lumës dhe Dibrës, ku më vonë arritën të pushtojnë të gjithë Shqipërinë. Në shekullin XV, vendoset administrimi Osman në këto rajone, dhe po në këtë periudhë fillon islamizimi i popullsisë së Gorës. Në ditët e sotme popullsia e rajonit të Gorës dhe e fshatrave fqinje, është e besimit islam (Rexhepallar; 2015)10.
III. Flora dhe fauna
Bujqësia dhe blektoria kanë qenë dy fushat tradicionale të zhvillimit ekonomik të Gorës. Bazuar në pozitën gjeografike, relievin dhe kushtet klimatike, ky rajon ka favorizuar kultivimin e disa produkteve bujqësore dhe rritjen e bagëtive. Zona e Shishtavecit njihet për
prodhimin e patates, ku shpeshherë në tregjet vendore dhe më gjërë njihet si “Patatja e Shishtavecit”. Rreth viteve ´70, ky fshat u bë një nga prodhuesit më të mëdhenj të kësaj kulture.
3.1. Habitatet pyjore dhe biomonumentet Zonat e pjerrëta janë të mbuluara kryesisht më pyje gjethrënëse, kryesisht ah (Fagus sylvatica), nganjëherë të përziera me pishë austriake (Pinus nigra), dhe mështeknë Verrukoze (Betula verrucosa). Lloje të tjera të pemëve të pyllit janë: Bredhi i Bardhë, Rropulli, Pisha maqedone, Verri, Shkoza e Zezë, Krekëzi etj. Me vendim të Këshillit të Ministrave, Nr. 676 datë. 20.12.
2002, Zonë e mbrojtur shpallet: Mështekna e Shishtavecit. Mështekna e Shishtavecit, në afërsi të fshatit në lartësinë 1,300-1390 m mbi nivelin e detit. Përfaqëson një pyll prej 33 ha, lartësia 13-17 m, diamentri 20-30 cm, dhe mosha 40-45 vjeç (Fig1.2: Mështekna e Shishtavecit).
Guri i Shipes, gjendet afër fshatit Borje, me lartësi 1580 m mbi nivelin e detit. Ai përbëhet nga një shkëmb konglomeratik me gjatësi 100 m, gjerësi 80 dhe lartësi 27 m. Guri i Mëngjesit është afër Shishtavecit në lartësi 1900 m mbi nivelin e detit. Thuhet se emri vjen nga që dielli lind
përbri gurit. Ai është një gur ranor, në formë konike, 25 m i gjatë, 13 m i gjerë dhe 11 m i lartë
me një siparfaqe 176 m2 .
Në drurët frutorë (pemishtet dhe vreshtat), rritet kumbulla, qershia, rrushi, ftua, molla, arra, lajdhia etj. Gjithashtu tek drithrat kultivohet: gruri, misri, elbi, tërshëra dhe thekra. Zona e Gorës, është e pasur me bimësi barishtore kryesisht në zonat më kullota (livadhe) dhe në rajonet
ku mbizotërojnë komunitetet drusore. Në të rritet: Bishpetëza (Festuca valesiaca), Bërsheni (Juniperus foetidissima), Dëllinja e Zezë (Juniperus communis), Qershigla (Vaccionum myrtillus), Hithra (Urtica dionica) etj11.
3.2. Fauna në habitatet tokësore dhe ujore
Bimësia e pasur e ekosistemit të rajonit të Gorës përbëhet nga 37 lloje gjitarësh. Mishngënësit e mëdhenj përfaqësohen nga Ariu i Murrmë (Ursus arctos), Ujku (Canis lupus), dhe Rrëqepulli (Lynx lynx). Popullatat e këtyre llojeve janë të lidhura ngushtësisht me popullatat e llojeve
thundrake, siç janë Dhia e Egër (Rupicapra rupicapra), Kaprolli (Capreolus capreolus) dhe Derri i Egër (Sus scrofa). Tek llojet e zvarranikëve tokësorë jetojnë: Bolla Laramane (Elaphe situla),
Bolla e Shtëpisë (Elaphe longisima), Gjarpëri i Ujit (Natrix natrix), Nepërka e Malit (Vipera ursini) etj.
11 Keçi E., Elisabeth K .(2014). Plani i Manaxhimit të Ekosistemit Natyror Malor “Parku Natyror Korab- Koritnik” Draft, fq 42.
Në rajonin e Gorës jetojnë disa llojë të zakonshme të amfibëve si: Bretkosa e zakonshme (Rana balcanica), e bukura e dheut (Salamandra salamandra), Zhaba (Bufo viridis) Bretkosa e kuqërremtë (Rana temporaria), gjithashtu në lumenjtë e zonës jetojnë disa lloje peshqish të
përshtatshëm për ujërat e ëmbël.
3.3. Bimët mjekësore
Nga banorët e zonës janë grumbulluar rreth 100 bimë mjekuese, për shitje dhe prodhimin e lëngjeve. Çaji i malit (Sideritis raeseri) dhe boronica (Vaccinium myrtillus ), janë disa bimë mjekuese të rëndësishme që rritet në shpatet e këtij rajoni. Gjithashtu rriten dhe Dellinja e kuqe (Juniperus oxycedrus), Kamomili (Matricaria chamomilla), Hithra (Urtica dioica), Shtogu (Sambucus nigra), Thana (Cornus mas), Melissa (Melissa officinalis) etj.
IV. Aspekte të trazhëgimisë kulturore
4.1. Veshja
Gora dhe zonat rreth tyre janë të njohura për rritjen e deles rudë. Transmetohet nga gojdhënat se, qehallarët e Gorës dhe fshatrave fqinje, kanë pasur lidhje tregtare me Stambollin dhe
Selanikun. Është përmendur se mjeshtria e qethjes së deleve nga blektorët e Gorës, është e veçantë. Ata njihen për përpunimin e leshit të deles dhe prodhimin e veshjeve tradicionale. Deri ne periudhe n e shpalljes së pavarësisë pothuaj të gjithë banorët e zonave rurale, vazhdonin
të mbanin veshjet popullore lokale të përgatitura sipas prerjeve tradicionale, me tipa të kristalizuar mirë. Lënda baz? në veshjen e tyre është përdorimi i leshit të deleve dhe, n? mbathje përpunimi i lëkurës së lopëve. Veshja tradicionale kryesisht është qëndisur nga gratë dhe, disa elementë të veshjes e punonin terzit? (mjesht?r q?ndistar). Veshja e burrave dallohet p?r larmishm?rin? e saj, koloritin dhe ornamentet e veçanta ku bëjnë pjesë: tirqët, çarapët, opingat, xhamadani, kësula (kapuçi), shamia, brezi, etj Veshja e grave t? Gor?s, ?sht? e tipit ballkanik
dhe p?rkon m? shum? elemente me veshjen e popujve fqinj?, kryesisht me at? t? Lum?s. Pjesë e
veshjes së grave janë: mbështjellsja, brezi, jeleku, këmisha, çorapet brezi, tlinat, tërliku (xhubleta), xhoku (xhybja) etj. Dallimi i veshjes mes vajzave dhe grave evidentohet tek ngjyra e tyre dhe tek p?rdorimi i disa elementeve zbukuruese (Gjergji; 2005)13. (Fig.1.5: Veshja e Gorës). 4.2. Dasma
Dasma ne rajonin e Gores, ka nje domethenie te veçante per komunitetin e saj. Gjashte muaj para dites se dasmes vazhdojne pergatitjet. Pese dita para fillimit, percaktohet detyrat nga njerezit e aferm te familjes, per mbarevajtjen sa me te mire te dasmes. Ceremoniali i dasmes se Gores, eshte i ngjashem me krahinen e Lumes. Kohezgjatja e dasmes kryesisht eshte dy dite, por kur ajo behet nefamiljet e pasura, mund te zgjatet pese deri ne shtate dite. Instrumentet muzikore tradicionale qe shoqerojne dasmen jane surlja dhe lodra (tupani), zakonisht dy me dy. Mundja eshte nje nder sportet kryesore qe zhvillohet ne diten e fundit te dasmes. Ndryshe nga zonat e tjera ne dasmen e Gores, njerezit marrin pjese per te pare (vezhguar) edhe pa u ftuar. Tradicionalisht si ne festen e shengjergjit, dites se veres, ashtu dhe ne dasem, flirtet dhe takimet mes vajzave dhe djemeve, jane nje praktike e zakonshme. 4.3. Vallet
Në përgjithësi, vallet e burrave të Gorës karakterizohen nga e njëjta gjallëri dhe dinamikë si e valleve të Lumës. Ato njihen me emra, si: “Kalliqoja e parë”, “Kalliqoja e dytë”, “Gishti i vogël”, “Qoralia”, “Karaisufi”, “Vallja e Brodit” (apo e dhëndrit), “Orqushka”, “vallja e hajdutit” etj. Siç vërehet në dy vallet e para, emërtimet janë pothuajse të njëllojta për të dyja krahinat. Edhe sa i përket mënyrës së ekzekutimit, disa nga vallet luhen radhazi njëra pas tjetrës. Në të gjitha rastet, kërcimet janë shoqëruar me surle e lodër. Ndryshe paraqiten vallet e grave të Gorës. Ato nuk afrojnë me ato të grave të Lumës dhe përgjithësisht të grave shqiptare. Karakteri ritmik në to
është më i dukshëm gjë që, ndërmjet të tjerash, vërehet në dyfishimin me nga dy hapa të vegjël, në hapat katër dhe gjashtë të motivit me ndërtim asimetrik (4+2), (Bogdani; 2012)14. Në vitin 13 Gjergji, A .(2005). “Veshjet Shqiptare në Shekuj“ fq, 109.
14 Bogdani R .(2011-2012). “Vallet e krahinës së Gorës të rrethit të Kukësit”: Revista Sharri, fq,
57). 1957, valltarët meshkuj të shishtavecit morën pjesë në festivalin e studentëve dhe rinisë, i
zhvilluar në Moskë.
4.4. Resurset turistike
Pozita gjeografike, kushtet klimatike, hidrografia, flora dhe fauna mjaft e pasur janë elemente mjaft të rëndësishme, që këtij rajoni me potencial të lartë turistik, i krijojnë mundësi për zhvillimin e turizmit sportiv, rural, ekoturizmit, turizmit të gjuetisë etj. Klima është tipike,
me reshje të mëdha bore, me shpati të përshtatshme për zhvillimin e sporteve dimërore. Me shumë maje të larta, burime e rrjedha lumenjsh me gryka e kanione, pyje të larta dhe me një
faunë të shumëllojshme që krijojnë një peizazh mjaft të bukur dhe atraktiv për zhvillimin e një turizmi të qëndrueshëm gjatë gjithë vitit. Bjeshkët e Shishtavecit gjatë stinës së dimrit, janë shumë të përshtatshme për zhvillimin e sportit të skive. Është i njohur klubi sportive i skive
“Morava” i Shishtavecit i krijuar rreth vitit 1944. Sportistët e këtij klubi, që nga viti 1952 numrojnë shumë medalje kombëtare të fituara. Pista e skive të Shishtavecit ka pritur shumë garues në mbarë vendin dhe janë zhvilluar shumë kampionate lokale e kombëtate.15 (Fig.1.3:
Gara e skive).
Infrastruktura rrugore ka penguar rritjen e investimeve dhe ka vështirësuar zhvillimin e turizmit. Bjeshkët e Shishtavecit dhe të Kallabakut, janë shumë të përshtatshme për zhvillimin e udhëtimeve dhe erskusioneve. Gjatë periudhës së verës zhvillohen shumë piknike në forma të
organizuara si për qëllime atraksioni ashtu dhe për nevoja kurative. Territori i bjeshkëve me biotopet e ndryshme është shumë i pasur me faunë. Sporte të tjera karakteristike të zonës janë dhe mundja (ndeshja e pelivanëve), hipizmi (garimi i kuajve), vrapimi, hedhje e gurit, kërcim
trehapësh etj.
4.5. Gastronomia
Në kohë më të hershme Gora, është e shquar për mjeshtër të guzhinës në disa specialitete. Historikisht ata janë njohur si gjellbërës dhe si zejtar ëmbëltorësh. Zeja e ëmbëltorëve, gjatë shekujve më parë e kanë ushtruar goranët, në gjithë territorin e Perandorisë Osmane. Ata
shërbyen edhe në mutfakët (kuzhinat) e sulltanëve në Topkapi Saraj, si ahqixhinjë dhe ahqibashë
të dalluar. Gatime të tjera janë: qoftet, mish i pjekur ne saç, flija, mishi i thatë (pastërma), sarma, kulloshta (klloshtra), patatet e pjekura në prush, pitet, etj (Fig.1.4:Ndërpec). Po shtjellojmë disa lloje të gatimeve. Pitet, janë përdorur si gatime zëvendësuese të bukës. Ka disa lloje të gatimit të piteve si: pite kolare (me rrathë) pite me dy koleç, pite me renda (shtresa), ndërpeta (petëza të
coptuara) etj. Flija përgatitet me petëza të përgatituar nga brumi i grurit apo misrit, i përzier, dhe pas pjekjes i lyhet me gjalpë dhe vezë.
Në rajonin e Gorës dhe zonave afër, prodhimi i rakisë është një praktikë e zakonshme. Rakia zakonisht prodhohet nga fermentimi i rrushit, kumbullave, thanave, dëllinjave dhe manaferrave. Banorët e disa fshatrave të Gorës kanë një histori të vjetër në rritjen e bletëve dhe
prodhimin e mjaltit. Gjithashtu në kjo zonë është e njohur për prodhimin e bulmetit i cili përpunohet në kushte shtëpiake. Këtu duhet të theksojmë prodhimin e djathit të deles dhe dhisë.
4. 6. Festat
Festat periodike, ritet dhe këngët me të cilat u shoqëruan ato sado arkaike që na duken, paraqesin një lëndë folklorike interesante përmes së cilës mësojmë për rrugët e zhvillimit të popullit tonë ndër shekuj. Po shtjellojmë festën e Shëngjergjit meqë ka një domethënie të veçantë për zonën. Shën gjergji (23 prill). Është e kremte me rite të thuash si të tëra pagane. Sipas kalendarit Julian bie me 23 prill, ndërsa sipas kalendarit Gregorian me 6 maj. Emri gjergj rrjedh nga greqishtja e vjetër që do të thotë bujk. Pra në origjinë kjo festë ka pasur të bëjë me kultin e pjellorisë e të prodhimtarisë bujqësore. Më vonë Shëngjergji, thjesht si shenjtor ndër popuj të ndryshëm e në përgjithësi në mitologjinë krishtere na shfaqet si simbol i fesë krishtere kundër paganizmit. Mëngjesi nis me zbukurimin e shtëpisë me lulet e sapoçelura. Prej këtyre luleve, të rinjtë ua dërgojnë në orët e vona të natës të dashurave të tyre, si shenjë që nuk i kanë harruar gjatë stinës
së dimrit. (Tirta; 2004)16. Në Gorë, data 6 maj nis e mbyllet me aktivitete, kryesisht sportive, ndërsa gratë me përgatitjen e darkës, ku vendin kryesor e zë flija, kulaçi dhe veza e zier, pa të cilën kjo festë nuk kuptohet. Ndërsa vajzat e reja në rrugët e fshatit grupe-grupe këndojnë
kryesisht këngë dashurie, apo ngacmojnë me këngë dhe joshin djemtë e rinj që u sillen rreth e rrotull. Në këtë festë marrin pjesë masivisht edhe banorët apo të afërm që janë larguar nga fshati.
Festimet e Shën gjergjit, u kanë tërhequr vëmendjen e misionarëve të huaj. Dita tjetër kryesisht i kushtohet piknikut, një ritual pagan, ku të gjithë banorët, si dhe të ftuarit largohen nga fshati në pyllin më të afërt, duke marrë me vete ushqime e pije të ndryshme.
Referenca
1. Dokle. N . (2002). "Për Gorën dhe Goranët" Prizren”,fq, 25.
2. Dokle, N .(2009). "Bogomilizmi dhe Etnogjeneza e Torbeshëve të Gorës së Kukësit", fq14
3. Gjergji, A .(2005). “Veshjet Shqiptare në Shekuj“ fq, 109.
4. Halimi, B .(2012). “Goran?t”, fq, 284,285.
5. Bogdani R .(2011-2012). “Vallet e krahinës së Gorës të rrethit të Kukësit”: Revista
Sharri, fq, 57).
6. Tirta M. (2004). “Mitologjia ndër shqiptarë” , fq, 24, 257.
7. Qemal Mataj Kukës më 23 Shtator 1991 Polemikë me shkas, Njohja e historisë apo
kërkesa politike për Gorën dhe Goranët.
8. Kosova, P . (2007). “Gora dhe veshja tradicionale e saj gjatë shekullit XX” , fq, 18-22.
9. Rexhepllar E .(2015). “Një Shkëndi drite nga historia e errët Gorane ”, fq 74-75.
10. Arkivuesin e fotografive, Z, Jonuz Kola.
11. RASP, BTD, ALB-aid .(2012). “Plani i zhvillimit i komunës Shishtavec”, fq, 15, 19.
12. Keçi E., Elisabeth K .(2014). Plani i Manaxhimit të Ekosistemit Natyror Malor “Parku
Natyror Korab- Koritnik” Draft, fq 42-47.
13. Raporti i zonave funksionale fq 396-397